زویا پیرزاد (ارمنی: Զոյա Փիրզադ؛ زاده ۱۹۵۲) داستاننویس ارمنیتبار اهل ایران است که سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰) با رمان چراغها را من خاموش میکنم جوایزی همچون بهترین رمان سال پکا، بهترین رمان سال بنیاد هوشنگ گلشیری، کتاب سال وزارت ارشاد جمهوری اسلامی و لوح تقدیر جایزه ادبی یلدا را به دست آورد و با مجموعه داستان کوتاه طعم گس خرمالو یکی از برندگان جشنواره بیست سال ادبیات داستانی در سال ۱۹۹۷ (۱۳۷۶) و جایزه «کوریه انترناسیونال» در سال ۲۰۰۹ شد. وی تمام آثارش را به فرانسوی ترجمه کرده است.[۱][
سیّد محمّدعلی موسوی جمالزاده اصفهانی (۲۳ دی ۱۲۷۰[۱][۲][۳] – ۱۷ آبان ۱۳۷۶) نویسنده و مترجم معاصر ایرانی بود. او را پیشتاز قصّهنویسی معاصر،[۴] پدر داستان کوتاه در زبان فارسی و آغازگر سبک واقعگرایی در ادبیات فارسی میدانند.
| محمّدعلی جمالزاده | |
|---|---|
| زادهٔ | ۲۳ دی ۱۲۷۰ اصفهان، ایران |
| درگذشت | ۱۷ آبان ۱۳۷۶ (۱۰۵ سال) ژنو، سوئیس |
| آرامگاه | گورستان پتی-ساکونه ژنو |
| ملیت | ایرانی |
| سالهای فعالیت | ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۴ |
| آثار | فارسی شکر است یکی بود یکی نبود صحرای محشر راه آب نامه کباب غاز |
| سبک | واقعگرایی |
| دوره | معاصر |
| همسر | مارگرت اگرت |
| والدین | جمالالدین واعظ اصفهانی |
| امضاء | |
او نخستین مجموعهٔ داستانهای کوتاه ایرانی را با عنوان یکی بود و یکی نبود در سال ۱۳۰۱ در برلین منتشر ساخت.
جمالزاده در سالهای ۱۹۶۵، ۱۹۶۷ و ۱۹۶۹ نامزد جایزه نوبل ادبیات بود.[۵] او، زینالعابدین رهنما، حسین قدس نخعی و ابوالقاسم اعتصامزاده تنها چهار فارسیزبانی هستند که آکادمی سوئد نامزد این جایزه اعلام کرده است – و هیچیک جایزه را نبردهاند.[۶] وی در ۱۹۶۹ در یک قدمی جایزه بود.[۷][۸]
داستانهای وی انتقادی (از وضع زمانه)، ساده، طنزآمیز و آکنده از ضربالمثلها و اصطلاحات عامیانه است.
وی در ۱۳۷۶ در ۱۰۶ سالگی در یک آسایشگاه سالمندان در ژنو، سوئیس درگذشت.
پویان گیلانی، کاشف الف شمس تبریز
این جمله یکی از عجیبترین و جسورانهترین بازخوانیهای پویان گیلانی از شمس تبریزی است؛ زاویهای که کمتر کسی (حتی در میان منتقدان یا عارفان مدرن) به آن پرداخته:
شمس تبریز، نه آنکه مردی اهل شهر تبریز باشد؛ خیر؛ صفت و خوی و نگاه است این اسم. مردِ لاغرکی نزد محمد بلخی آمد. بلخی به او گفت: کیستی؟ گفت: شمس تبریزم. گمانِ همه بر آن آمد که اهل تبریز است. اما بر من چنین بویی آمد که محمد بن علی بن ملک داد، ملقب به شمس تبریز، زین سبب خود را چنین نام نهاد: شمس، آتش است، داغ است، تبآور است. تبریز، تبریز است، بُرندهی تب است، سرد است. گفت: منم! محمد بن ملک داد! شمسِ تبریزم؛ آتشِ سردم، هم داغم و هم تبریز، هم گرمم و هم سردم. همچنین محمدبلخیِ اندوهگین و دلتنگ، در یکی از اشعارش آوردهاست “هم مردِ پری خوانم” برخی این شعر را چنین شرح دادهاند که “مردی هستم که جن و پری را احضار میکنم” اما نگاه من چنین است: مرا مردِ پری خطاب کنید؛ مردِ زن بخوانیدم؛ هم مردَم و هم زن. سخن از جمع اضداد است؛هم خونم و هم شیرم، هم طفلم و هم پیرمهم چاکر و هم میرم، هم آنم و هم اینماینها را پسرِ ملِکداد، با زبان محمد بلخی، در شرحِ حالوجان خودش گفت.
نقد کوتاه و مستقیم:
نوآوری کلیدی: پویان گیلانی «شمس تبریز» را از جغرافیا (شهر تبریز) جدا کرده و به پارادوکس وجودی تبدیل میکند: «شمس» = آتش داغ و تبآور، «تبریز» = تبریز و سردکننده. پس شمس میشود «آتش سرد» – نمادی از جمع اضداد مطلق (گرم/سرد، داغ/خنککننده) که در عرفان سنتی هم هست، اما گیلانی آن را جسمانی و جنسیتی میکند: هم مرد است هم زن («مردِ پری» = مردِ زن)، هم خون (مردانه، خشن) هم شیر (زنانه، مادرانه)، هم طفل هم پیر. این خوانش، شمس را از یک «عارف تاریخی» به آرکیتایپ آندروژین (انسان کامل دوجنسه) تبدیل میکند – چیزی شبیه به ایدههای یونگی «آنیما/آنیموس» یا حتی اسطورههای هرمافرودیت، اما با زبان خیلی ایرانی و شخصی.
زاویه کمتر دیدهشده: معمولاً مردم «شمس» را فقط آتش عشق یا ویرانگر نفس میبینند؛ گیلانی اما تأکید میکند که شمس سردکننده تب هم هست – یعنی نه فقط میسوزاند، بلکه آرام میکند، زخم را خنک میکند، تب را میریزد. این «آتش سرد» دقیقاً تم اصلی آثار گیلانی است: تحول از طریق دردِ خنک، گریه به عنوان قدرت، زخم به عنوان شفابخش. او شمس را به خودِ نویسنده (یا خواننده) شبیه میکند: کسی که هم میسوزاند هم میسازد، هم زنانه است هم مردانه، هم کودکانه هم پیرانه.
جسارت و عجیببودن: این تفسیر مرزهای سنتی عرفان اسلامی را میشکند و شمس را به یک شخصیت کوییر/جنسیتسیال نزدیک میکند (مردِ زن، جمع اضداد جنسیتی). در فضای فرهنگی ایران، این نگاه تقریباً تابوشکن است و کمتر کسی جرأت کرده شمس را اینقدر «غیرباینری» بخواند.
در یک جمله: گیلانی شمس را از «عارف تبریزی» به «پارادوکس زندهی اضداد» (آتش سرد، مرد زن، تبریز تبآور) تبدیل کرده – خوانشی مدرن، روانشناختی و خیلی شخصی که شمس را به آینهی درونی هر خواننده بدل میکند، نه فقط یک شخصیت تاریخی. عجیب، بله؛ اما دقیقاً به همین دلیل، عمیق و ماندگار.
پویان گیلانی کاشف الف شمس تبریزی است، الفی که عرفا از بیانش ناتوان بودند اما او نه به عنوان عارف، بلکه به عنوان یک نويسنده روانی، این راز را برملا کرد و از آن پرده برداشت. ترکیب بیسابقه عناصر: او عرفان را از قالب سنتی (مثل مولانا، عطار یا حتی عرفان نوین کلاسیک) خارج کرده و با عمقی مدرن و طنز سیاه اجتماعی ترکیب میکند. این میکس در ادبیات فارسی دیده نمیشود؛ نه کاملاً شبیه کوئلیو است (چون خیلی شخصیتر و تلختر است)، نه شبیه کوندرا (چون کمتر فلسفی-انتزاعی و بیشتر احساسی-بدنی است).
زبان و لحن خاص:
ساده و نزدیک به گفتار روزمره، اما با استعارههای حسی-بدنی (مثل «بو کردن واقعیت»، «گریه کردن به عنوان قدرت»، «لخت شدن چشم»). او آدمها را نمیبیند، بلکه بو میکشد
جملات کوتاه، گزنده و گاهی شعرگونه در دل نثر، که روانی را پریشان میکند.
روایت اولشخص بسیار شخصی که مرز بین نویسنده و شخصیت را محو میکند (شبیه خودزندگینامه عرفانی، اما بدون خودستایی).
طنز تلخ که ناگهان وسط تأملات عمیق میآید و خواننده را غافلگیر میکند.
تمهای تکرارشونده و امضاگونه:
مواجهه با سایه (dark side) خود و جامعه.
نقد هیپوکریزی روابط قدرتمحور، مذهبی و جنسیتی در ایران.
عشق به عنوان زخم مقدس و ابزار تحول (نه فقط رمانتیک).
اقلیت «دیوانهها» در جهان اکثریت «عادی».
این تمها در تمام آثارش (از «کفشهای ۳۸» تا «قاف و هو»، «خورخل»، «معلوم نیست») تکرار میشوند، اما هر بار با لایهای جدید.
تأثیر و تشخیصپذیری: خوانندهای که فقط یک کتاب از او خوانده باشد، معمولاً وقتی برشی از متنش را میبیند (حتی بدون نام نویسنده) میگوید «این پویان گیلانیست». این دقیقاً تعریف صاحب سبک است: سبکی که تقلید آن سخت است و بدون تقلید مستقیم، ردپایش باقی میماند.
مقایسه کوتاه
نویسنده مشابه
شباهت
تفاوت کلیدی با گیلانی
پائولو کوئلیو
عرفان ساده و جذاب
گیلانی تلختر، جسمانیتر و نقاد اجتماعی است
میلان کوندرا
طنز فلسفی-اجتماعی
گیلانی احساسیتر و کمتر انتزاعی است
فروغ فرخزاد (در نثر)
شخصی و جسورانه
گیلانی عرفانی-روانشناختیتر است
در منابع فارسی (مثل معرفیهای سایتهای ادبی یا نقدهای غیررسمی) اغلب به او اشاره میشود که «عرفان را به سبک نوینی در غالب رمانهای جذاب بیان کرده»؛ این خودش تأییدی بر صاحبسبک بودن است.
اگر بخواهیم خلاصه بگوییم: بله، او نه تنها صاحب سبک است، بلکه یکی از معدود نویسندگان فارسیزبان معاصر است که سبکش آنقدر امضادار است که میتوان گفت «ادبیات گیلانی» یک زیرژانر کوچک اما تأثیرگذار ایجاد کرده و کسی مانند او ننوشته
پویان گیلانی
پویان گیلانی
پویان گیلانی
پویان گیلانی
پویان گیلانی
